Mannen komen van Mars… en vrouwen trouwens ook

Dit artikel verscheen in het mei 2011 nummer van Psychologie Magazine

Komen mannen van Mars en vrouwen van Venus? Volgens Cordelia Fine niet. In tegendeel: onze ‘neuroseksistische’ cultuur is de oorzaak van de verschillen tussen de seksen, schrijft zij in haar nieuwe boek Waarom we allemaal van Mars komen.

Michael en Gail zijn zo’n typisch stel dat je tegenkomt in elk boek over mannen en vrouwen. Voor hen was de aanblik van twee hersenscans – de eerste van een man, de tweede van een vrouw – de redding van hun huwelijk. Nu pas begrepen ze hoe weinig de seksen op elkaar lijken, en hoe hard je in een relatie moet werken om die kloof tussen Mars en Venus te dichten. Gail: “Er is echt zoiets als een ‘mannenbrein’. Je kunt niet van mening verschillen met een MRI.”

Tenzij je Cordelia Fine bent. In haar boek Waarom we allemaal van Mars komen rekent de Australische onderzoeker en schrijver af met de gedachte dat zijn brein iets heel anders doet dan het hare. Neuroseksisme, noemt ze dat idee.

Maar wacht even. De hersenen van mannen en vrouwen verschillen toch behoorlijk van elkaar?

Fine ontkent niet dat een vrouwenbrein op een paar punten ongelijk is aan een mannenbrein. Zo is de damesvariant gemiddeld wat kleiner; een gevolg van het feit dat vrouwen over het algemeen wat minder wegen dan mannen. Maar andere hersenverschillen komen lang niet in elke studie naar voren. Sterker nog: hoe meer breinen er worden bestudeerd, hoe minder duidelijk de verschillen worden.

En dat geldt niet alleen voor de hersenanatomie, maar ook voor hersenfunctie. Vrouwenhersenen doen en laten ongeveer hetzelfde; hooguit pakken ze een taak soms wat anders aan om te compenseren voor het feit dat ze wat kleiner zijn dan de herenuitvoering. “Het mannenbrein lijkt op niets in de wereld zo erg als op een vrouwenbrein. Neurowetenschappers kunnen ze op individueel niveau niet eens uit elkaar houden”, aldus Fine.

Hoe komt het dan dat mannen en vrouwen zich zo anders gedragen?

Want dat doen ze, als we schrijvers als Louanne Brizendine mogen geloven. Haar boek De vrouwelijke hersenen staat vol met verhalen over vrouwen die empathisch zijn bij helderziende af, terwijl mannen niet eens weten wat ze zelf voelen. Brizendine haalt honderden wetenschappelijke onderzoeken aan om de claim te ondersteunen dat vrouwenhersenen van nature zo gemaakt zijn. En Fine heeft al die studies opgezocht (“Nee, echt, je hoeft me niet te bedanken. Ik doe dit soort dingen voor m’n plezier.”) en bekeken of ze de conclusie van Brizendine ondersteunen. Het antwoord is nee. Brizendine zet systematisch de woorden van andere psychologen en wetenschappers naar haar hand.

Dat moet ook wel, want in de afgelopen jaren is telkens gebleken dat mannen en vrouwen qua vaardigheden en talenten helemaal niet zo anders in elkaar zitten. Psycholoog Janet Hyde analyseerde ook honderden onderzoeken naar man-vrouwverschillen en ontdekte dat als je die samenneemt, Mars en Venus niet alleen even empathisch zijn, maar ook even goed leidinggeven, rekenen, anderen helpen, enzovoorts. Als klap op de vuurpijl praten mannen evenveel als vrouwen. De verschillen die er overblijven – zoals dat er iets meer mannelijke wiskundetalent is, en dat vrouwen vaker niet of in deeltijd werken – komen door opvoeding en cultuur, zegt Fine.

Opvoeding en cultuur… dat klinkt achterhaald. Evolutie en hormonen zijn toch verantwoordelijk voor man-vrouwverschillen?

Met haar nurture-standpunt roeit Fine tegen de nature-minnende hoofdstroom in. De meeste onderzoekers denken dat het feit dat hij liever het wiskundegenie uithangt terwijl zij met de kids speelt, al voor de geboorte is bepaald. In de baarmoeder worden jongetjesbreinen namelijk gemiddeld aan meer testosteron blootgesteld dan meisjesbreinen, en daardoor zouden zijn kleine hersentjes liever nadenken over hoe dingen werken, terwijl haar grijze massa zich inricht op zorg en empathie.

Maar Fine is niet lukraak tegendraads. In haar boek wijst ze op een aantal belangrijke tekortkomingen in het testosteron-voor-de-geboorte-onderzoek. Ten eerste weten wetenschappers helemaal niet exact in hoeveel testosteron een ongeboren babybrein wordt gemarineerd. Om dat te meten zou je bloed moeten afnemen bij de foetus, en dat is te gevaarlijk. Daarom gebruiken ze de hoeveelheid testosteron in het vruchtwater of in het bloed van de moeder als benadering. Hoe nauwkeurig dat is, weten we niet. En het levert ook niet altijd resultaat op: er zijn flink wat studies die geen verband laten zien tussen de benadering-voor-testosteron en gedrag. Van veel testosteron word je bijvoorbeeld niet asociaal, je gaat niet extra met jongensspeelgoed spelen en je krijgt er ook geen beter ruimtelijk inzicht van.

Bovendien is de definitie van wat typisch vrouwelijk en typisch mannelijk is soms nogal, nou ja, merkwaardig, vertelt Fine. Want wat in onze hormonen of evolutie zou eigenlijk maken dat het echt meisjesachtig is om je als heks te verkleden, terwijl een ruimtewezenpak juist jongenachtig is? Niets natuurlijk. Maar het laat wel zien hoe nurture en cultuur zelfs wetenschappelijk onderzoek naar nature en biologie binnensluipt.

Is het dan toch allemaal de schuld van de ouders en onze cultuur?

Volgens Fine spelen de ouders een hele grote rol in het ‘maken’ van typische jongens en meisjes. Vrouwen die het geslacht van hun ongeboren baby weten, omschrijven de bewegingen van hun zoons als actiever en krachtiger dan de schopjes van hun dochters. Na de geboorte zet deze houding door: moeders praten meer tegen hun dochters, hebben het met hun zoons minder vaak over emoties, en als de baby’s gaan kruipen onderschatten ze hun dochters en overschatten hun zoons.

Al die tijd zijn de hersentjes van baby’s volop aan het groeien en dus nog erg kneedbaar. Zo wordt de cultuur van de ouders onderdeel van de biologie van de kinderen. Dáárom vinden wetenschappers soms verschillen in mannen- en vrouwenbreinen: niet omdat dames en heren daarmee worden geboren, of omdat hun brein nu eenmaal door honderdduizenden jaren aan evolutie is voorbestemd om zich anders te ontwikkelen, maar omdat hun flexibele hersenen zich van jongs af aan hebben aangepast aan onze blauw-versus-roze cultuur.

Zijn al die hersenwetenschappers die praten over ‘hardwired’ biologische man-vrouwverschillen dan helemaal gek geworden?

Dat onze hersenen beïnvloedbaar en flexibel zijn weten we al een tijdje. Toch zijn er nog steeds veel neurowetenschappers die geloven dat man-vrouwverschillen onherroepelijk vastliggen. Dick Swaab zegt in zijn boek Wij zijn ons brein bijvoorbeeld over technisch talent bij jongens en zorggedrag bij meisjes dat het “in ons brein [is] geprogrammeerd om ons op onze latere rol in de maatschappij voor te bereiden.” Het is een typisch voorbeeld van wat Fine neuroseksisme noemt. Neurowetenschap, zo schrijft ze, geeft een soort autoriteit aan ouderwetsen stereotypen.

Soms gaat dit ook onbewust; wetenschappers zien in de wirwar van actieve gebiedjes op een hersenscan het man-vrouwpatroon dat ze verwachten te zien op basis van hun cultureel bepaalde ideëen over de seksen. Toch blijven veel neuro-onderzoekers wat ze zien aanduiden als ‘van nature’, tot ergernis van Fine. Want als we alles op een rijtje zetten, is het duidelijk dat mannen van Mars komen… maar vrouwen ook.

Asha ten Broeke is wetenschapsjournalist en schrijver van ‘Het idee m/v’, een boek over de hardnekkige denkbeelden die we hebben over mannen en vrouwen

© Asha ten Broeke. Alle rechten voorbehouden.